Wat houdt de Power Factor van een lamp in?
In het kort: de powerfactor (arbeidsfactor) geeft aan welk deel van de stroom uit het net echt nuttig vermogen levert. Een waarde van 1 is ideaal; hoe lager, hoe meer blindstroom er over je installatie loopt. Voor LED verlichting boven 25 watt eist de EU een verschuivingsfactor (cos φ) van minimaal 0,9. Let daarom bij LED paneel drivers en armaturen op de powerfactor.
Wat is de powerfactor?
De powerfactor (PF), in het Nederlands ook arbeidsfactor, is de verhouding tussen het werkelijke vermogen en het schijnbare vermogen:
Powerfactor = werkelijk vermogen (W) ÷ schijnbaar vermogen (VA)
- Werkelijk vermogen (P, in watt): het vermogen dat een apparaat echt omzet in licht en warmte.
- Schijnbaar vermogen (S, in VA): spanning maal stroom, dus wat het net moet leveren.
- Blindvermogen (Q, in var): het deel dat heen en weer pendelt tussen net en apparaat zonder nuttig werk te doen.
Een LED driver met een powerfactor van 0,5 trekt dus twee keer zoveel stroom als voor het geleverde vermogen nodig is. Bij een powerfactor van 0,95 is dat maar ruim 5% extra.
Powerfactor, cos φ en arbeidsfactor: wat is het verschil?
De termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar er is een verschil:
- Cos φ (cos phi, verschuivingsfactor): beschrijft alleen de faseverschuiving tussen spanning en stroom, zoals bij motoren en spoelen.
- Powerfactor of arbeidsfactor: neemt daarnaast ook de vervorming van de stroom mee. Die ontstaat bij elektronische voedingen, zoals LED drivers, die de stroom in korte pieken opnemen.
Bij zuiver sinusvormige stroom zijn powerfactor en cos φ gelijk. Bij LED verlichting kan de cos φ goed zijn terwijl de powerfactor door vervorming lager uitvalt. Kijk daarom op het datablad naar de powerfactor (PF), niet alleen naar de cos φ.
Wat is blindstroom?
Blindstroom is de stroom die hoort bij het blindvermogen. Die levert geen licht of warmte, maar loopt wel door kabels, zekeringen en de aansluiting. Gevolgen:
- Kabels en groepen worden zwaarder belast, waardoor je minder armaturen op één groep kwijt kunt.
- Er ontstaan extra verliezen in kabels en transformatoren.
- De netbeheerder moet meer capaciteit leveren dan je feitelijk verbruikt.
Betaal je voor blindstroom?
Als particulier of kleinzakelijke klant niet: je betaalt per kWh werkelijk verbruik. Voor grootverbruikers (aansluiting groter dan 3x80A) ligt dat anders. Netbeheerders zoals Stedin en Enexis rekenen blindenergie af wanneer die boven 62% van de getransporteerde kWh komt. Dat komt overeen met een cos φ onder 0,85. Bij grote installaties met veel armaturen loont een hoge powerfactor dus ook financieel.
Welke powerfactor moet LED verlichting hebben?
Sinds september 2021 gelden in de EU de ecodesign-eisen van Verordening (EU) 2019/2020. Voor LED lichtbronnen is de minimale verschuivingsfactor (cos φ):
| Vermogen van de lichtbron | Minimale cos φ |
|---|---|
| tot en met 5 W | geen eis |
| 5 tot 10 W | 0,5 |
| 10 tot 25 W | 0,7 |
| boven 25 W | 0,9 |
Voor zakelijke projecten is het verstandig verder te kijken dan het wettelijke minimum. Kies drivers en armaturen met een powerfactor van minimaal 0,9, liefst 0,95 of hoger, zeker bij panelen, high bays en batten die in grote aantallen op één installatie komen.
Powerfactor berekenen: een voorbeeld
Je meet aan een LED paneel met een energiemeter: 230 V, 0,19 A en 40 W.
- Schijnbaar vermogen: 230 V × 0,19 A = 43,7 VA
- Powerfactor: 40 W ÷ 43,7 VA = 0,92
Hetzelfde paneel met een goedkope driver met powerfactor 0,5 zou 80 VA vragen, ruim 0,35 A in plaats van 0,19 A. Op een groep van 16 A scheelt dat, puur gerekend op de bedrijfsstroom, tientallen armaturen. Houd in de praktijk ook rekening met de inschakelstroom van de drivers.
Blindstroom meten
- Tussenstekker-energiemeter: veel modellen tonen naast watt en volt ook de powerfactor. Handig voor losse lampen en armaturen met een stekker.
- Stroomtang met vermogensfunctie: meet W, VA en PF in een groep of verdeelkast.
- Netanalyser: voor grote installaties, om ook harmonische vervorming en blindvermogen over langere tijd te registreren.
- Slimme meter of energiemanagementsysteem: bij grootverbruik zie je het blindverbruik terug in de meetdata van de netbeheerder.
Zo houd je de powerfactor hoog
- Kies LED drivers met actieve PFC (power factor correction); die halen meestal 0,9 tot 0,98.
- Vergelijk op het datablad de powerfactor bij vollast, en bij dimbare systemen ook bij gedimd licht.
- Vervang oude armaturen met magnetische voorschakelapparaten; die hebben vaak een lage cos φ.
- Laat bij grootverbruik een blindstroommeting doen; compensatie met condensatorbanken is alleen bij grote inductieve lasten zinvol.
Veelgestelde vragen
Is een lage powerfactor gevaarlijk?
Niet direct, maar de hogere stroom belast kabels, zekeringen en schakelmateriaal zwaarder. Reken bij het verdelen van armaturen over groepen daarom met de stroom (VA), niet alleen met het wattage.
Heeft de powerfactor invloed op flikkering?
Nee, dat zijn twee verschillende eigenschappen van de driver. Een goede driver combineert wel vaak een hoge powerfactor met flikkervrij licht. Meer daarover lees je in waarom LED's flikkeren en hoe je het voorkomt.
Zoek je drivers met een hoge powerfactor? Bekijk onze LED paneel drivers.



